Tien jaar geleden kwam hij als een donderslag bij heldere hemel: de eerste detectie van een zwaartekrachtgolf. Met dank aan de twee Amerikaanse LIGO-detectoren, die toen pas nét waren ingeschakeld; de apparatuur werd zelfs nog ingeregeld. De verwachting was dat de eerste daadwerkelijke meting – als die er überhaupt kwam – wel een paar maanden op zich zou laten wachten, maar de kosmos beschikte anders.
De betrokkenen kregen een signaal op hun scherm dat letterlijk met het blote oog in de data te zien was. “Ik kon gewoon niet geloven hoe groot het was”, zegt Nederlandse natuurkundige Jo van den Brand, inmiddels emeritus hoogleraar aan de Universiteit Maastricht.
Trilling in de ruimtetijd
Terwijl de honderden leden van de internationale samenwerking achter LIGO en diens Europese tegenhanger Virgo de ontdekking analyseerden, onderzocht Van den Brand samen met zo’n tien anderen maandenlang of het signaal wel echt was. “We hebben mensen geïnterviewd die aanwezig waren geweest bij de Ligo-detectoren: ‘Waarom was je daar? Wat heb je gedaan? Hoe laat ging je weer weg?’ Ook hebben we de computerlogs bekeken, om te zien of iemand met de software had geknoeid. En we hebben allemaal kasten met elektronica opengemaakt, om te kijken of daar apparatuur in zat die we niet kenden.”
Op 11 februari 2016 kon de kogel dan eindelijk door de kerk: de LIGO-Virgo-samenwerking maakte bekend voor het eerst een zwaartekrachtgolf te hebben waargenomen. Een trilling in de ruimtetijd, veroorzaakt door twee zwarte gaten op 1,4 miljard lichtjaar afstand van de aarde. Die waren naar elkaar toe gecirkeld, om vervolgens samen te gaan tot één nieuw zwart gat.
Ambitieuze plannen
Inmiddels zijn we tien jaar verder. LIGO en Virgo hebben zoveel zwaartekrachtgolven gemeten – de teller staat op ruim tweehonderd stuks – dat alleen de bijzondere exemplaren nog het nieuws halen. Ondertussen worden er ambitieuze plannen gemaakt voor nieuwe observatoria, die over nog eens tien jaar met hun werk moeten beginnen.
Een driehoek van 10 kilometer lange tunnels, mogelijk in de Limburgse bodem. En drie onbemande ruimtescheepjes die met onderlinge afstanden van miljoenen kilometers een baan rond de zon beschrijven. Wat voor wetenschap maken die reuzen mogelijk? En in hoeverre brengt het huidige politieke klimaat ze in gevaar?
Lees het hele artikel op de site van Trouw of in de krant van afgelopen zaterdag!
Meer zwaartekrachtgolven!
Meer weten? In het huidige nummer van het Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde, waar ik sinds juli hoofdredacteur van ben, vind je interviews met zwaartekrachtgolvenonderzoekers Jo van den Brand en Chris Van Den Broeck, een voorpublicatie uit het inmiddels verschenen boekje Rillingen in de ruimte en een achtergrondartikel over het ruimteobservatorium LISA, geschreven door vier betrokken wetenschappers.
Het interview met Van den Brand is hier gratis te lezen (pdf). Voor de rest van de artikelen zul je het nummer moeten aanschaffen of een abonnement moeten nemen.